Çevre Mühendisi ve Sürdürülebilirlik Uzmanı Hatice Emel Kurt, Türkiye’de Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)’nin devreye girmesi ve Avrupa Birliği (AB)’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM)’nın mali yükümlülük dönemine geçmesiyle işletmeleri bekleyen yeni süreci değerlendirdi.
Karbonun ekonomik değer kazandığı yeni dönemde emisyonların ölçülmesi, raporlanması ve azaltılması işletmeler için giderek daha kritik hale geliyor. Türkiye’de Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)’nin oluşturulması ve Avrupa Birliği (AB)’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) kapsamında ihracatçılar için yeni yükümlülüklerin gündeme gelmesi, karbon yönetimini iş dünyasının öncelikli konularından biri haline getiriyor. Çevre Mühendisi ve Sürdürülebilirlik Uzmanı Hatice Emel Kurt, karbon piyasalarının işleyişinden ormanların yutak kapasitesine, veri güvenilirliğinden işletmelerin dönüşüm hazırlıklarına kadar yeni dönemin öne çıkan başlıklarını şöyle değerlendiriyor:
Karbon artık bir maliyet
“Küresel ekonomi, çevresel etkilerin doğrudan ekonomik sonuç doğurduğu bir döneme giriyor. Sera gazı emisyonları artık üretim maliyetini, ihracatı, finansmana erişimi ve rekabet gücünü belirleyen bir unsur; karbon ölçülebilir ve fiyatlandırılabilir hale geldikçe işletmeler üretim ve yatırım tercihlerini yeniden gözden geçirmek zorunda kalıyor. Bu nedenle karbon yönetimi, mevzuata uyumun ötesinde stratejik bir kurumsal yetkinlik olarak ele alınmalı.
Türkiye’nin ETS yönetmeliği 27 Ağustos 2026’da Resmî Gazete’de yayımlandı. Sistemde tesislere belirli miktarda emisyon hakkı veriliyor; hakkını aşan eksiğini satın alıyor, altında kalan fazlasını satabiliyor, yani azaltım yapan bunun karşılığını görüyor. Yıllık emisyonu 50 bin ton CO₂ eşdeğerini aşan tesisler kapsama giriyor. Uygulama pilot dönemle başlayacak; kapsam ve süreyi Karbon Piyasası Kurulu belirleyecek. Avrupa’dan farklı olarak toplam emisyona tavan konmuyor, hedef ürün başına emisyonu azaltmak.
Bir de dış cephe var: AB’nin SKDM, 1 Ocak 2026’dan bu yana mali yükümlülük dönemine girmiş durumda ve kapsamdaki ürünlerin gömülü emisyonlarını uluslararası ticaretin önemli bir unsuru yapıyor. Sertifika fiyatı üç ayda bir ilan ediliyor; üçüncü çeyrek için 82,32 euro. Türkiye ihracatının ½41’i AB’ye gittiği ve çelik, alüminyum, çimento, gübre gibi sektörler kapsamda olduğu için bu, sıradan bir uyum dosyası değil, doğrudan ihracatçının maliyetini ilgilendiriyor. Özellikle emisyon yoğun sektörlerde güvenilir karbon verisi; rekabetçilik, tedarik zincirleri ve pazara erişim açısından giderek daha belirleyici olacak.”
Rakama kim güvenecek?
“Karbon piyasalarının güvenilirliği, emisyon verilerinin doğruluğuna bağlıdır. İzleme, raporlama ve doğrulama (MRV) süreçleri; işletmelerin emisyonlarını tutarlı yöntemlerle hesaplamasını, raporlamasını ve bağımsız değerlendirmeye sunmasını sağlar. Bu süreçte faaliyet verileri, hesaplama yöntemleri ve emisyon faktörleri bütüncül biçimde değerlendirilir.
Doğrulama ile sertifikasyon da aynı şey değildir: Doğrulama sunulan verinin güvenilirliğini değerlendirirken, sertifikasyon belirli bir standardın gerekliliklerinin karşılandığını ortaya koyar. Karbon kredileri ile ETS tahsisatlarının da farklı mekanizmalar olduğunu unutmamak gerekir; bu fark, bir sonraki bölümde daha da önem kazanıyor.”
Türkiye’nin karbon yutakları: Ormanlar ne kadar tutuyor?
“Emisyonları azaltmak iklim mücadelesinin temel unsuru olsa da, karbonun dengelenmesinde doğal yutakların korunması ve geliştirilmesi de önem taşıyor. TÜİK Sera Gazı Emisyon İstatistikleri’ne (1990-2024) göre Türkiye’nin 2024 toplam sera gazı emisyonu, arazi kullanımı ve ormancılık sektörü hariç 584,5 milyon ton CO₂ eşdeğeri oldu. Ulusal Sera Gazı Envanteri’ne göre arazi kullanımı, arazi kullanımı değişikliği ve ormancılık (AKAKDO) sektörünün net yutağı ise yaklaşık 67,1 milyon ton; bu, brüt emisyonların yaklaşık %11,5’ine karşılık geliyor ve yutak kapasitesinin büyük bölümünü ormanlar oluşturuyor. 2053 net sıfır hedefi doğrultusunda yutakların korunması kritik; ancak öncelik emisyonların kaynağında azaltılması olmalı, yutaklar geriye kalanı dengeleyen tamamlayıcı bir unsur olarak değerlendirilmeli.
Özetleyecek olursak, elbette orman ekosistemlerinin karbon emisyonlarının azaltımında önemli bir rolü vardır. Ancak ormanları doğrudan karbon denkleştirme aracı olarak görmek yerine, emisyonların kaynağında azaltım uygulamalarına rağmen, geriye kalan emisyonları bünyesinde tutarak dengeleyen, uyum fonksiyonları itibariyle de tamamlayıcı bir fonksiyonla yönetme stratejisi çok daha isabetli olacaktır.
Türkiye’de yutak alanlarının geliştirilmesi yönündeki önemli adım, 20 Haziran 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanan kanun düzenlemesi ile oldu: Orman Genel Müdürlüğü (OGM)’ne karbon yutak ormanları kurma, kurdurma ve mevcut ormanları belirli koşullarda tahsis etme yetkisi verildi. Orman Genel Müdürü Bekir Karacabey’in Ekim 2026’daki açıklamasına göre mülkiyet ve denetim yetkisi OGM’de kalacak; alan seçiminde biyolojik çeşitlilik, su varlığı ve ekolojik koşullar da dikkate alınacak. Kanun düzenlemesi ardından yönetmelik çalışmaları yakın zamanda tamamlanarak uygulama aşamasına geçilecektir. Uygulamanın değerini, karbon tutumunun gerçek ve kalıcı olduğunun ölçülmesi, raporlanması ve doğrulanması belirleyecek; ilavelik, kalıcılık, çifte sayımın önlenmesi ve etkin izleme kredilerin güvenilirliği açısından belirleyici olacak. SKDM açısından ise yurt içinde üretilen karbon kredileri otomatik mahsuplaşma sağlamıyor; AB’nin karbon fiyatı ödeme koşulları ayrıca dikkate alınmalı.”
Hala netleşmeyenler
“Çerçeve çizildi ama içi henüz dolmadı. Ücretsiz hak verilen dönemde piyasanın gerçekçi bir fiyat çıkarıp çıkarmayacağı belli değil; ücretsiz dağıtımın ne zaman daralacağı da öyle. Türkiye’de ödenen karbon bedeli AB’ye ihracatta hesaba katılacak mı, yoksa ihracatçı aynı emisyon için iki kez mi ödeyecek? Yeterli sayıda akredite doğrulayıcı da çıkmazsa bu konu ihracatçı için tarife dışı bir engele dönüşebilir; sektörde bu endişe dile getiriliyor.
Yutak tarafında da sorular var. Yönetmelik nihai halini nasıl alacak? Ormanların ekolojik ve toplumsal işlevleri nasıl korunacak? Üretilen krediler ETS ve SKDM’de karşılık bulacak mı, bulacaksa hangi koşullarla? Ve bu kredilerin güvenilirliğini kim, hangi yöntemle doğrulayacak?
Bir de küçükler var. Büyük tesisin uzman ekibi olur, ama tedarik zincirinin altındaki küçük firma veri ve doğrulama masrafını nasıl çıkaracak? Düşük karbonlu dönüşümün maliyeti ve hızı her işletme için aynı değil; teknolojiye erişim, finansman ve üretim altyapısı belirleyici oluyor. Bu yüzden dönüşüm, yalnızca çevresel bir yükümlülük olarak değil, ekonomik ve sosyal etkileriyle birlikte ele alınmalı.”
Yeni dönemde başarı, veriyi stratejiye dönüştürmekten geçiyor
“Karbon fiyatları, düzenlemeler, yutak mekanizmaları ve düşük karbonlu teknolojilerin yaygınlaşma hızı konusundaki belirsizlikler sürecek; ancak bunlar hazırlıkları ertelemek için gerekçe değil. İşletmelerin önce emisyon kaynaklarını belirlemesi, güvenilir veri sistemleri kurması, azaltım fırsatlarını değerlendirmesi ve doğrulamayı kurumsal yönetim yapısına entegre etmesi gerekiyor. Karbon yönetimi; enerji verimliliği, yatırım planlaması ve sürdürülebilirlik stratejileriyle birlikte ele alınmalı, yutak projeleri ise azaltımın yerine geçen değil, onu tamamlayan bir araç olarak konumlandırılmalı.
Sonuç olarak karbonun ekonomik değeri yalnızca fiyatıyla değil, verinin güvenilirliği ve sağlanan çevresel faydanın gerçekliğiyle belirlenecek; bu, fabrika bacasında ölçülen ton için de ormanda tutulan ton için de geçerli. Avantaj, emisyonlarını doğru ölçen, azaltım yatırımlarını etkin planlayan ve performansını güvenilir verilerle ortaya koyabilen işletmelerde olacak. Asıl mesele, karbonun maliyetinden çok bu dönüşümün ne kadar öngörülebilir ve sürdürülebilir yönetilebildiği olacak.”
